απορία; ΟΤΑΝ ΕΧΕΙΣ ΑΠΟΡΙΑ
Ζ΄ 1

Η κίνηση των ιδεών. Επιστήμη, στοχασμός και τέχνη του 19ου αιώνα

Ο 19ος αιώνας είναι εποχή επιστημονικών ανακαλύψεων και νέων ιδεολογιών (εθνικό κίνημα, φιλελευθερισμός, θετικισμός, σοσιαλισμός). Στην τέχνη ο νεοκλασικισμός δίνει τη θέση του στον ρομαντισμό, στον ρεαλισμό και στις πρώτες μορφές του μοντερνισμού, ενώ η νέα Ελλάδα ακολουθεί τα ευρωπαϊκά ρεύματα.

Γ΄ Λυκείου · Ιστορία Γενικής Παιδείας · Ενοτητα Ζ΄ 1 · 15 λεπτά

Το μάθημα είναι στο σχολικό βιβλίο. Δεν το αντιγράφουμε εδώ. Άνοιξε το επίσημο κεφάλαιο και γύρνα για την εξάσκηση.

Άνοιγμα βιβλίου ↗

Η σύνοψη, οι όροι και οι ασκήσεις γράφτηκαν με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης από το σχολικό βιβλίο και μπορεί να έχουν λάθη. Πηγή είναι πάντα το βιβλίο: ό,τι σου φαίνεται περίεργο, έλεγξέ το εκεί. Βρήκες λάθος; Γράψε μας στο aporia@signmak.com.

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη. Πηγή είναι πάντα το βιβλίο.

Τι έγινε

  1. Εισαγωγικό σημείωμα του κεφαλαίου: η δεύτερη φάση της Βιομηχανικής Επανάστασης αλλάζει κοινωνία, πολιτική και οικονομία· ο 20ός αιώνας φέρνει μεγάλες ανακαλύψεις αλλά και δύο παγκόσμιους πολέμους, ενώ η τέχνη ζει την περιπέτεια του μοντερνισμού.
  2. Τον 19ο αιώνα ανεβαίνει η αστική τάξη, οι πόλεις μεγαλώνουν και η εργατική τάξη δυναμώνει. Δαρβίνος, Φάραντεϊ, Παστέρ και οι Κιουρί κάνουν τον άνθρωπο να πιστεύει ότι μπορεί να κατανοήσει και να δαμάσει τη φύση.
  3. Οι μεγάλες ιδεολογίες: εθνικό κίνημα (Χέρντερ, Φίχτε), η διαλεκτική του Χέγκελ, ο φιλελευθερισμός του Μιλ, ο θετικισμός του Κοντ, ο ουτοπικός και ο επιστημονικός σοσιαλισμός του Μαρξ, ο κοινωνικός δαρβινισμός του Σπένσερ και ο «υπεράνθρωπος» του Νίτσε.
  4. Στην τέχνη δεν υπάρχει ένα ενιαίο στιλ. Ο νεοκλασικισμός (Νταβίντ) προτιμά μέτρο και τάξη· ο ρομαντισμός (Γκόγια, Ντελακρουά, Τέρνερ) το συναίσθημα, το παρελθόν και τη φύση· ο ρεαλισμός (Κουρμπέ, Μιλέ, Ντομιέ) το καθημερινό.
  5. Στο τέλος του αιώνα ιμπρεσιονισμός (Μονέ, Μανέ, Ρενουάρ), μεταϊμπρεσιονισμός (Σεζάν, Βαν Γκογκ, Γκογκέν) και αρ νουβό ανοίγουν τον δρόμο του μοντερνισμού. Ο καλλιτέχνης γίνεται ανεξάρτητος δημιουργός, ενώ το «Σαλόν των Απορριφθέντων» (1863) φιλοξενεί την πρωτοπορία.
  6. Ο Ροντέν ανανεώνει τη γλυπτική· η αρχιτεκτονική περνά από τον νεοκλασικισμό και τον εκλεκτικισμό στον χάλυβα και στο γυαλί (Κρίσταλ Πάλας, Πύργος του Άιφελ). Στη λογοτεχνία ξεχωρίζουν Ουγκό, Μπάιρον, Φλομπέρ, Τολστόι, Ντοστογιέφσκι, Ίψεν, Τσέχοφ και οι συμβολιστές· στη μουσική ο Μπετόβεν, ο Σοπέν, ο Βέρντι και ο Βάγκνερ.
  7. Στην Ελλάδα, μετά το 1830 και τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Αθήνα (1834), κυριαρχεί ο νεοκλασικισμός ως σύνδεση με την αρχαιότητα. Η Σχολή του Μονάχου (Λύτρας, Βολανάκης, Γύζης), το Σχολείο των Τεχνών (1836) και ο γλύπτης Χαλεπάς σφραγίζουν την τέχνη.
  8. Η Αθήνα αποκτά ευρωπαϊκή όψη με την «αθηναϊκή τριλογία» των αδελφών Χάνσεν. Στην ποίηση ξεχωρίζουν η Επτανησιακή Σχολή (Σολωμός, Κάλβος) και η Γενιά του 1880 (Παλαμάς)· στην πεζογραφία ο Ροΐδης και ηθογράφοι όπως ο Βιζυηνός και ο Παπαδιαμάντης.

Πρόσωπα

Κάρολος Δαρβίνος
εξέλιξη των ειδών μέσω φυσικής επιλογής
Λουί Παστέρ
παστερίωση, μικροβιακή θεωρία των ασθενειών
Πιερ και Μαρί Κιουρί
ανακάλυψαν τη ραδιενέργεια
Γκέοργκ Χέγκελ
ιδεαλιστής φιλόσοφος, διαλεκτική ιστορίας
Καρλ Μαρξ
επιστημονικός σοσιαλισμός, υλισμός
Ογκίστ Κοντ
θεμελιωτής του θετικισμού
Τζον Στιούαρτ Μιλ
κύριος εκφραστής του φιλελευθερισμού
Χέρντερ και Φίχτε
θεωρητικοί του κινήματος των εθνοτήτων
Ζακ-Λουί Νταβίντ
ζωγράφος του νεοκλασικισμού
Ευγένιος Ντελακρουά
ρομαντικός ζωγράφος, φιλέλληνας
Γκυστάβ Κουρμπέ
ζωγράφος του ρεαλισμού
Κλοντ Μονέ
ιμπρεσιονιστής, «Εντύπωση, ανατολή του ήλιου»
Βίνσεντ Βαν Γκογκ
μεταϊμπρεσιονιστής ζωγράφος
Ογκύστ Ροντέν
γλύπτης που ανανέωσε τη γλυπτική
Νικόλαος Γύζης
ζωγράφος της Σχολής του Μονάχου
Νικηφόρος Λύτρας
ζωγράφος της Σχολής του Μονάχου
Γιαννούλης Χαλεπάς
κορυφαίος νεοέλληνας γλύπτης
Διονύσιος Σολωμός
ποιητής της Επτανησιακής Σχολής
Κωστής Παλαμάς
ποιητής, Γενιά του 1880
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
ηθογράφος πεζογράφος

Όροι

κίνημα των εθνοτήτων
ταυτότητα λαού από γλώσσα και παράδοση
διαλεκτική
θέση, αντίθεση, σύνθεση (Χέγκελ)
φιλελευθερισμός
ελευθερία, ατομικά δικαιώματα, αγορά
θετικισμός
γνώση μόνο από τα αισθητά (Κοντ)
ουτοπικός σοσιαλισμός
πρώιμη κριτική στη συσσώρευση πλούτου
επιστημονικός σοσιαλισμός
η θεωρία του Μαρξ κατά του κεφαλαίου
φυσική επιλογή
επιβιώνει ο καλύτερα προσαρμοσμένος
νεοκλασικισμός
μέτρο, τάξη, ιδανικές μορφές
ρομαντισμός
συναίσθημα, φαντασία, ιστορικό παρελθόν
ρεαλισμός
πιστή απόδοση του καθημερινού
ιμπρεσιονισμός
η στιγμιαία εντύπωση του φωτός
μεταϊμπρεσιονισμός
Σεζάν, Βαν Γκογκ, Γκογκέν
πουαντιγισμός
ζωγραφική με κουκκίδες χρώματος (Σερά)
αρ νουβό
διακοσμητικό κίνημα του τέλους του αιώνα
Σαλόν των Απορριφθέντων
έκθεση της πρωτοπορίας, 1863
εκλεκτικισμός
μείξη παλαιών στιλ στην αρχιτεκτονική
συμβολισμός
«καθαρή ποίηση» (Βερλέν, Μαλαρμέ)
Σχολή του Μονάχου
Έλληνες ζωγράφοι σπουδαγμένοι στο Μόναχο
αθηναϊκή τριλογία
Πανεπιστήμιο, Ακαδημία, Βιβλιοθήκη
Επτανησιακή Σχολή
ποίηση του Σολωμού και του Κάλβου

Χρονολογίες

1821
Ο Φάραντεϊ δείχνει ότι ο ηλεκτρισμός δίνει κίνηση
1830
Ίδρυση του ελληνικού κράτους
1834
Η Αθήνα πρωτεύουσα
1836
Ίδρυση του Σχολείου των Τεχνών
1839
Πρώτη έκθεση έργων τέχνης, στο σπίτι του Μακρυγιάννη
1851
Κρίσταλ Πάλας για την πρώτη παγκόσμια έκθεση
1859
Αρχίζουν τα Όλυμπια, εκθέσεις στην Αθήνα
1863
Σαλόν των Απορριφθέντων στο Παρίσι
1872
Μονέ, «Εντύπωση, ανατολή του ήλιου»
1886
Ροντέν, «Οι πολίτες του Καλέ»
1889
Πύργος του Άιφελ
1896
Ένα από τα πρώτα αυτοκίνητα του Φορντ

Εξάσκηση

Συχνές απορίες

Γιατί ο 19ος αιώνας λέγεται «αιώνας της επιστήμης»;

Γιατί η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου, τα άλματα στον ηλεκτρομαγνητισμό και στη θερμοδυναμική, η σύγχρονη χημεία και η ιατρική (π.χ. Παστέρ) άλλαξαν τη ζωή: βελτιώθηκε η δημόσια υγεία, έπεσε η θνησιμότητα, αυξήθηκε ο πληθυσμός και η τεχνολογία έφερε νέα υλικά, μεταφορές και επικοινωνίες. Ο άνθρωπος απέκτησε αισιοδοξία ότι μπορεί να ελέγξει τη φύση.

Σε τι διαφέρει ο ρομαντισμός από τον ρεαλισμό;

Ο ρομαντισμός στηρίζεται στο συναίσθημα, στη φαντασία και στην ατομικότητα, και αντλεί θέματα από το ιστορικό παρελθόν των λαών, τη θρησκεία και τη φύση (Ντελακρουά, Ουγκό, Μπάιρον). Ο ρεαλισμός, από το 1850 περίπου, θέλει να δείξει την πραγματικότητα όπως είναι, το καθημερινό και το ταπεινό, χωρίς συναισθηματικές υπερβολές (Κουρμπέ, Φλομπέρ, Τολστόι).

Τι προσέφερε η Σχολή του Μονάχου στους Έλληνες ζωγράφους;

Η Ακαδημία του Μονάχου ήταν το κύριο κέντρο σπουδών για τους Έλληνες καλλιτέχνες. Ζωγράφοι όπως ο Λύτρας, ο Βολανάκης και ο Γύζης απέκτησαν εκεί στέρεη τεχνική και έγιναν οι δάσκαλοι της νεοελληνικής τέχνης, χωρίς να αντιγράφουν δουλικά τα ακαδημαϊκά πρότυπα.

Ανοίγει το μενού κοινοποίησης του κινητού σου. Αν δεν υπάρχει, αντιγράφεται ο σύνδεσμος.

Είσαι εκπαιδευτικός; Ανάρτησέ το στο Google Classroom ↗

Νέα από το aporia.gr Νέες ενότητες και ό,τι βρίσκουμε στα θέματα των Πανελληνίων, στη σελίδα μας στο Facebook.