Κοινωνία και οικονομία

Από τον 6ο ως τον 9ο αιώνα το Βυζάντιο περνά δημογραφική και οικονομική κρίση και η κοινωνία του στρατιωτικοποιείται. Στο τέλος του 8ου αιώνα αρχίζει η ανάκαμψη με τα μέτρα του Νικηφόρου Α΄, ενώ το κίνημα του Θωμά του Σλάβου (821-823) κλονίζει το κράτος.

Β΄ ΛΥΚΕΙΟΥΙΣΤΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ 115 ΛΕΠΤΑ

Το μάθημα είναι στο σχολικό βιβλίο. Δεν το αντιγράφουμε εδώ. Άνοιξε το επίσημο κεφάλαιο και γύρνα για την εξάσκηση.

Άνοιγμα βιβλίου

Η σύνοψη, οι όροι και οι ασκήσεις γράφτηκαν με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης από το σχολικό βιβλίο και μπορεί να έχουν λάθη. Πηγή είναι πάντα το βιβλίο: ό,τι σου φαίνεται περίεργο, έλεγξέ το εκεί. Βρήκες λάθος; Γράψε μας στο aporia@signmak.com.

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη, γραμμένη με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης. Μπορεί να έχει λάθη: πηγή είναι πάντα το βιβλίο.

Γιατί

Επιδημίες, φυσικές καταστροφές και πόλεμοι μείωσαν τον πληθυσμό.
Ο αραβικός έλεγχος των εμπορικών δρόμων και η πειρατεία.
Στο κίνημα του Θωμά: προσωπική φιλοδοξία, αντίθεση επαρχιών και κέντρου, διαμάχη για τις εικόνες.

Τι έγινε

Επιδημίες, φυσικές καταστροφές, πόλεμοι και εισβολές μειώνουν πολύ τον πληθυσμό από το δεύτερο μισό του 6ου αιώνα· πολλές πόλεις όμως επιβιώνουν και κάποιες, όπως η Έφεσος και η Νίκαια, μένουν κέντρα εμπορίου και βιοτεχνίας.
Το εξωτερικό εμπόριο φθίνει: οι δρόμοι προς την Ανατολή και τα λιμάνια Συρίας και Αιγύπτου είναι αραβικά, οι Βυζαντινοί πληρώνουν δασμούς στους Άραβες, το εμπόριο με τη Δύση σχεδόν σβήνει και οι πειρατές κάνουν επικίνδυνη τη θάλασσα.
Στα τέλη του 8ου και στις αρχές του 9ου αιώνα ο πληθυσμός φτάνει περίπου τα 11 εκατομμύρια και η οικονομία ανακάμπτει. Ο Νικηφόρος Α΄ παίρνει έξι τολμηρά δημοσιονομικά μέτρα.
Για δύο περίπου αιώνες, ως τα μέσα του 9ου, ο στρατός κυριαρχεί στην κοινωνία: οικογενειακά επώνυμα στρατιωτικών αριστοκρατών, κάστρα στη θέση των πόλεων, περισσότερα θέματα και ναυτικά θέματα για τις ακτές.
Εποικισμοί: Σλάβοι από τις σκλαβηνίες μεταφέρονται στη Μ. Ασία και Μικρασιάτες στη Θράκη, τη Μακεδονία και τη Νότια Ελλάδα· από τα τέλη του 8ου αιώνα οι Σλάβοι ενσωματώνονται και αφομοιώνονται.
Το 821, επί Μιχαήλ Β΄, ξεσπά στη Μ. Ασία το κίνημα του Θωμά του Σλάβου, που στέφεται από τον πατριάρχη Αντιοχείας και υπόσχεται στους φτωχούς απαλλαγή από φόρους· μόνο δύο από τα έξι μικρασιατικά θέματα μένουν πιστά.
Με τον στόλο των Κιβυρραιωτών ο Θωμάς πολιορκεί την Πόλη, αλλά αποτυγχάνει: γερά τείχη, λιποταξίες, ήττα του στόλου του (φθινόπωρο 822), επίθεση των Βουλγάρων, συμμάχων του Μιχαήλ. Συλλαμβάνεται και θανατώνεται τον Οκτώβριο του 823.

Τι άλλαξε

Παρακμή των πόλεων και του εμπορίου, άνοδος της στρατιωτικής αριστοκρατίας.
Αφομοίωση των Σλάβων μέσα από τους εποικισμούς.
Αποτυχία του Θωμά και επιστροφή της ενότητας υπό τον Μιχαήλ Β΄.

Πρόσωπα

Νικηφόρος Α΄: αυτοκράτορας, δημοσιονομικά μέτρα για την οικονομία
Ειρήνη: αυτοκράτειρα, είχε δώσει φοροαπαλλαγές
Θεοφάνης: χρονογράφος, ονόμασε «κακώσεις» τα μέτρα του Νικηφόρου
Μιχαήλ Β΄: αυτοκράτορας, νίκησε τον Θωμά τον Σλάβο
Θωμάς ο Σλάβος: σφετεριστής, κίνημα του 821-823
πατριάρχης Αντιοχείας: έστεψε τον Θωμά αυτοκράτορα
Σκληροί: γένος στρατηγού που υπέταξε τους Σλάβους (παράθεμα)

Όροι

δημογραφική κρίση: μεγάλη μείωση του πληθυσμού
τελωνειακοί δασμοί: πληρώνονταν στους Άραβες στο εμπόριο
κακώσεις: έτσι ονόμασαν οι αντίπαλοι τα μέτρα
φοροαπαλλαγές: της Ειρήνης, τις ακύρωσε ο Νικηφόρος Α΄
καπνικό: φόρος για κάθε νοικοκυριό (εστία)
πάροικοι: εξαρτημένοι γεωργοί
συλλογική ευθύνη: το χωριό εγγυάται μαζί για τους φόρους
τοκογλυφία: δανεισμός με υπερβολικό τόκο, απαγορεύτηκε
ναύκληροι: πλοιοκτήτες
στρατιωτικοποίηση: ο στρατός κυριαρχεί στην κοινωνία
οικογενειακά επώνυμα: σημάδι στρατιωτικών αριστοκρατών
κάστρα: οχυρά σε δύσβατα σημεία αντί για πόλεις
ναυτικά θέματα: θέματα για την άμυνα των ακτών
εποικισμοί: μεταφορές πληθυσμών από τόπο σε τόπο
αφομοίωση: οι Σλάβοι ενσωματώνονται στο Βυζάντιο
σφετερισμός: παράνομη κατάληψη της εξουσίας
Κιβυρραιώτες: ναυτικό θέμα που βοήθησε τον Θωμά

ΠΑΙΞΕ ΤΟΤηλεπαιχνίδι · Η Σκάλα · Η Τελεία · Χρονογραμμή · Κρεμάλα · όλα με την ύλη αυτού του μαθήματος.

Εξάσκηση

Συχνές απορίες

Ποια μέτρα πήρε ο Νικηφόρος Α΄ για την οικονομία;

Κατάργησε τις φοροαπαλλαγές της Ειρήνης και κατέγραψε τους πολίτες στους φορολογικούς καταλόγους, επέβαλε καπνικό φόρο στους παροίκους μονών, ναών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, έκανε το χωριό συλλογικά υπεύθυνο για τους φόρους, απαγόρευσε την τοκογλυφία, έδωσε κλήρους στους ναύτες στρατιώτες της Μ. Ασίας και υποχρέωσε τους πλούσιους ναυκλήρους να δανείζονται από το κράτος με υψηλό τόκο. Οι αντίπαλοί του και ο Θεοφάνης τα ονόμασαν «κακώσεις».

Πώς φαίνεται η στρατιωτικοποίηση της βυζαντινής κοινωνίας;

Εμφανίζονται οικογενειακά επώνυμα, σχεδόν μόνο σε στρατιωτικές αριστοκρατικές οικογένειες. Χτίζονται πολλά κάστρα σε δύσβατα σημεία στη θέση των πόλεων που παρακμάζουν. Το δίκτυο των θεμάτων μεγαλώνει, με διαίρεση παλιών θεμάτων στη Μ. Ασία, νέα θέματα στα Βαλκάνια και ναυτικά θέματα για τις ακτές.

Ήταν το κίνημα του Θωμά του Σλάβου λαϊκή επανάσταση;

Όχι κυρίως. Αν και ο Θωμάς υποσχέθηκε στους φτωχούς απαλλαγή από φόρους και παρουσιάστηκε ως εικονόφιλος, το βιβλίο το βλέπει περισσότερο ως εμφύλιο πόλεμο ανάμεσα στη νόμιμη εξουσία και στον σφετερισμό, με ρόλο των προσωπικών φιλοδοξιών του, της αντίθεσης των επαρχιών με το κέντρο και της διαμάχης για τις εικόνες.

Ανοίγει το μενού κοινοποίησης του κινητού σου. Αν δεν υπάρχει, αντιγράφεται ο σύνδεσμος.

Νέα από το aporia.gr Νέες ενότητες και ό,τι βρίσκουμε στα θέματα των Πανελληνίων, στη σελίδα μας στο Facebook.

Ακολούθησε Κοινοποίησε τη σελίδα