Διερευνώντας την επιστήμη

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη, γραμμένη με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης. Μπορεί να έχει λάθη: πηγή είναι πάντα το βιβλίο.

Τι έγινε

1. Ενότητα 1: επιστήμη και φιλοσοφία ξεκίνησαν μαζί στους προσωκρατικούς· το «επίσταμαι» σημαίνει γνωρίζω καλά. Πρώτα αυτονομήθηκαν τα μαθηματικά και η ιατρική (τέλη 5ου αι. π.Χ.), αλλά οι επιστήμες μένουν σε διάλογο με τη φιλοσοφία.
2. Η φιλοσοφία της επιστήμης ελέγχει κριτικά τη γνώση που δίνει η επιστήμη, τη μέθοδο και την αξία της· έγινε αυτόνομος κλάδος στις αρχές του 20ού αιώνα. Ερωτήματα όπως η αρχή της αιτιότητας ή η διάκριση αστρονομίας από αστρολογία δεν λύνονται μέσα στην ίδια την επιστήμη.
3. Ενότητα 2: κατά τον εμπειρισμό μια θεωρία είναι επιστημονική αν ελέγχεται με πείραμα, δηλαδή αν αναλύεται σε απλές, παρατηρήσιμες προτάσεις (όρους παρατήρησης), όπως στη διαστολή των μετάλλων.
4. Η επαλήθευση όμως δεν ολοκληρώνεται: λίγα πειράματα δεν καλύπτουν έναν γενικό νόμο. Ο Χιουμ έκρινε την επαγωγή μεταφυσική πίστη· ο κύκλος της Βιένης κράτησε την ενδεικτική επαλήθευση και ο Κάρναπ ζήτησε στήριγμα στις πιθανότητες.
5. Ο Πόπερ βασίζεται στην ασυμμετρία επαλήθευσης και διάψευσης: ένα αντιπαράδειγμα αρκεί για να πέσει μια υπόθεση. Επιστημονική είναι η διαψεύσιμη θεωρία, και η επιστήμη προοδεύει με διαψεύσεις.
6. Ενότητα 3: παρατήρηση και πείραμα είναι φορτισμένα με θεωρία (ο γιατρός «βλέπει» στην ακτινογραφία ό,τι του έμαθε η γνώση του). Ο Κουν περιγράφει την ιστορία ως διαδοχή ασύμμετρων παραδειγμάτων: κρίση, επανάσταση, αντικατάσταση.
7. Ο Λάκατος προτείνει μέση οδό με τα επιστημονικά προγράμματα έρευνας, που κρίνονται στον χρόνο και συγκρίνονται ορθολογικά. Ο Φεγεράμπεντ, στο «Ενάντια στη μέθοδο», ζητά διάλογο στην επιστημονική κοινότητα για να λυθεί η ασυμβατότητα των όρων.
8. Ενότητα 4: η επιστήμη ανακαλύπτει ό,τι υπάρχει και κρίνεται με την αλήθεια· η τεχνολογία εφευρίσκει μέσα για σκοπούς και κρίνεται με την αποτελεσματικότητα. Σήμερα αλληλοεξαρτώνται, και η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη, αφού τη διαμορφώνουν αξίες και συμφέροντα.

Πρόσωπα

Πλάτων και Αριστοτέλης

οι πρώτες συστηματικές θεωρίες για τον κόσμο

Καντ

στράφηκε με θαυμασμό στη νευτώνεια μηχανική

Ντέιβιντ Χιουμ

η επαγωγή δεν επαληθεύεται, είναι μεταφυσική πίστη

Ρούντολφ Κάρναπ

κύκλος της Βιένης: ενδεικτική επαλήθευση με πιθανότητες

Καρλ Πόπερ

η διαψευσιμότητα ως κριτήριο της επιστήμης

Τόμας Κουν

η επιστήμη αλλάζει με επαναστάσεις και ασύμμετρα παραδείγματα

Ίμρε Λάκατος

τα επιστημονικά προγράμματα έρευνας, μέση οδός Πόπερ και Κουν

Πολ Φεγεράμπεντ

«Ενάντια στη μέθοδο»: μεθοδολογικός αναρχισμός και διάλογος

Γαλιλαίος

με τους διαλόγους του αντέκρουσε την Ιερά Εξέταση

Νεύτων

η κυρίαρχη φυσική που άρχισε να «εξαντλείται»

Χάιζενμπεργκ

μετά από αυτόν ο αντικειμενικός παρατηρητής γίνεται προβληματικός

Όροι

φιλοσοφία της επιστήμης

κριτικός έλεγχος της επιστημονικής γνώσης

επίσταμαι

γνωρίζω καλά, έχω έγκυρη γνώση

αρχή της αιτιότητας

κάθε γεγονός έχει την αιτία του

αιτιακή εξήγηση

εξήγηση ενός φαινομένου από τις αιτίες του

εμπειρικός έλεγχος

έλεγχος μιας θεωρίας με πειράματα

όροι παρατήρησης

απλές προτάσεις για ό,τι βλέπουμε

επαλήθευση

επιβεβαίωση υπόθεσης με θετικό πείραμα

επαγωγή

γενίκευση από μερικές περιπτώσεις

κύκλος της Βιένης

λογικός θετικισμός, 20ός αιώνας

διάψευση

ένα αντιπαράδειγμα ρίχνει την υπόθεση

διαψευσιμότητα

κριτήριο επιστημονικότητας του Πόπερ

φορτισμένη με θεωρία παρατήρηση

καμία παρατήρηση δεν είναι ουδέτερη

παράδειγμα (paradigm)

η κυρίαρχη οπτική μιας εποχής (Κουν)

επιστημονική επανάσταση

κρίση που φέρνει νέο παράδειγμα

ασυμμετρία παραδειγμάτων

δεν έχουν κοινό μέτρο σύγκρισης

πρόγραμμα έρευνας

σειρά θεωριών με συνέχεια (Λάκατος)

μεθοδολογικός αναρχισμός

Φεγεράμπεντ: όχι ένας σωστός κανόνας

τεχνητό αντικείμενο

κατασκευή που υλοποιεί ένα σχέδιο

ανακάλυψη / εφεύρεση

επιστήμη βρίσκει / τεχνολογία φτιάχνει

αποτελεσματικότητα

το κριτήριο της τεχνολογίας, όχι η αλήθεια