Το κεφάλαιο της γνωσιολογίας: μπορούμε να γνωρίζουμε κάτι με βεβαιότητα, πώς ορίζεται η γνώση και πώς αιτιολογούμε τις πεποιθήσεις μας, αν πηγή της γνώσης είναι ο λόγος ή η εμπειρία, και τι σημαίνουν αυτές οι απαντήσεις για τα αντικείμενα που γνωρίζουμε.
Β΄ ΛΥΚΕΙΟΥΦΙΛΟΣΟΦΙΑΚΕΦ. 315 ΛΕΠΤΑ
Το μάθημα είναι στο σχολικό βιβλίο. Δεν το αντιγράφουμε εδώ. Άνοιξε το επίσημο
κεφάλαιο και γύρνα για την εξάσκηση.
Η σύνοψη, οι όροι και οι ασκήσεις γράφτηκαν με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης από το
σχολικό βιβλίο και μπορεί να έχουν λάθη. Πηγή είναι πάντα το βιβλίο: ό,τι σου φαίνεται περίεργο,
έλεγξέ το εκεί. Βρήκες λάθος; Γράψε μας στο aporia@signmak.com.
Σχεδιάγραμμα
Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη, γραμμένη με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης. Μπορεί να έχει λάθη: πηγή είναι πάντα το βιβλίο.
Τι έγινε
Εισαγωγή: πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε πολλά, όμως οι φιλόσοφοι ρωτούν πόσο σίγουρες είναι οι γνώσεις μας, πώς ορίζεται η γνώση, από πού προέρχεται και ποια είναι τα αντικείμενά της.
Ενότητα 1: οι σκεπτικιστές λένε ότι δεν έχουμε ασφαλή κριτήρια γνώσης. Οι Πυρρώνειοι έδειχναν ισοσθενείς αντίθετες απόψεις και πρότειναν την εποχή για να φτάσουμε στην αταραξία· οι ακαδημαϊκοί, όπως ο Καρνεάδης, δέχονταν μόνο πιθανότητα.
Ο Ντεκάρτ αμφιβάλλει μεθοδικά για όλα (όνειρο, μοχθηρός δαίμονας) και καταλήγει στο cogito· ο Χιουμ, αφού όλα έρχονται από τις αισθήσεις, αμφισβητεί υλικά σώματα, ενιαία ψυχή και αιτιότητα και στηρίζεται τελικά στη συνήθεια.
Απέναντι στον σκεπτικισμό προτείνονται ο κοινός νους, η ιστορική ωρίμανση του πνεύματος, και κυρίως η αναζήτηση χρήσιμης γνώσης χωρίς υπερβολικές απαιτήσεις βεβαιότητας.
Ενότητα 2: μας ενδιαφέρει η προτασιακή γνώση. Από τον Θεαίτητο του Πλάτωνα η γνώση ορίζεται ως αιτιολογημένη αληθής πεποίθηση, αλλά τυχαίες επιτυχίες (το σταματημένο ρολόι) δείχνουν ότι ο ορισμός δεν αρκεί.
Τρόποι αιτιολόγησης: ο θεμελιωτισμός στηρίζει τα πάντα σε βασικές πεποιθήσεις, ο συνεκτικισμός βλέπει ένα δίκτυο που αλληλοστηρίζεται (το πλοίο του Νόυρατ), και η θεωρία αξιοπιστίας κοιτάζει αν οι μηχανισμοί που παράγουν πεποιθήσεις είναι αξιόπιστοι.
Ενότητα 3: για τους ορθολογιστές (Πλάτων, Ντεκάρτ, Σπινόζα, Λάιμπνιτς, Χέγκελ) πηγή της γνώσης είναι ο λόγος και οι έμφυτες ιδέες· για τους εμπειριστές (Μπέικον, Λοκ, Μπέρκλεϋ, Χιουμ) οι αισθήσεις, με τον νου ως άγραφο χαρτί. Ο Καντ τα συνθέτει: χώρος και χρόνος ως μορφές της εποπτείας, μαζί με τις κατηγορίες της νόησης.
Ενότητα 4: οι απαντήσεις αυτές οδηγούν σε μεταφυσικές θέσεις: υποκειμενικός ιδεαλισμός και σολιψισμός (ανοίγει ο δρόμος με τον Ντεκάρτ), αϋλοκρατία του Μπέρκλεϋ, ρεαλισμός, και ο υπερβατολογικός ιδεαλισμός του Καντ, που δέχεται ότι ο κόσμος υπάρχει ανεξάρτητα από εμάς, αλλά η μορφή του εξαρτάται από τον νου.
Πρόσωπα
Πύρρων
ιδρυτής του σκεπτικισμού που στοχεύει στην αταραξία
Αινησίδημος, Αγρίππας
διατύπωσαν τους σκεπτικιστικούς «τρόπους»
Σέξτος Εμπειρικός
μας παρέδωσε τους «τρόπους» των σκεπτικών
Καρνεάδης
ακαδημαϊκός σκεπτικός: μόνο πιθανή αλήθεια
Ντεκάρτ
μεθοδική αμφιβολία, cogito, έμφυτες ιδέες
Άγιος Άνσελμος
η τελειότητα του Θεού περιέχει την ύπαρξη
Χιουμ
αυστηρός εμπειριστής και σκεπτικιστής για την αιτιότητα
Πλάτων
η γνώση ως ανάμνηση των ιδεών· ορισμός στον Θεαίτητο
Αριστοτέλης
θεμελιωτισμός· επαγωγή από το μερικό στο γενικό
Χέγκελ, Κουάιν
προτίμησαν το συνεκτικό δίκτυο πεποιθήσεων
Ότο Νόυρατ
η γνώση σαν πλοίο που επισκευάζεται εν πλω
Σπινόζα, Λάιμπνιτς
ορθολογιστές με αξιωματικά μεταφυσικά συστήματα
Φράνσις Μπέικον
πρώτος από τους νεότερους εμπειριστές
Τζον Λοκ
ο νους ως tabula rasa· εσωτερική αίσθηση (αναστοχασμός)
Τζορτζ Μπέρκλεϋ
«esse est percipi»· αϋλοκρατία
Καντ
σύνθεση ορθολογισμού και εμπειρισμού· υπερβατολογικός ιδεαλισμός
Γιατί ο ορισμός «αιτιολογημένη αληθής πεποίθηση» δεν αρκεί;
Γιατί μπορεί να πιστεύουμε κάτι αληθινό, με λόγους που μοιάζουν καλοί, και να πέσαμε μέσα από σύμπτωση. Στο παράδειγμα του βιβλίου κοιτάμε ένα ρολόι που έχει σταματήσει, αλλά τυχαίνει να δείχνει τη σωστή ώρα: η πεποίθησή μας είναι αληθής και φαίνεται αιτιολογημένη, όμως δεν θα λέγαμε ότι γνωρίζουμε την ώρα.
Τι σημαίνει «σκέφτομαι, άρα υπάρχω» για τον Ντεκάρτ;
Ο Ντεκάρτ αμφιβάλλει για όλα, ακόμη και για τα μαθηματικά, υποθέτοντας ότι ονειρεύεται ή ότι τον ξεγελά ένας μοχθηρός δαίμονας. Βρίσκει όμως ένα σημείο που δεν κλονίζεται: για να αμφιβάλλει ή να εξαπατάται, πρέπει να υπάρχει ως κάτι που σκέφτεται. Από εκεί προσπαθεί, μέσα από αποδείξεις για την ύπαρξη του Θεού, να ξαναχτίσει τη γνώση.
Πώς συνθέτει ο Καντ τον ορθολογισμό με τον εμπειρισμό;
Η εμπειρία δίνει το υλικό, αλλά ο νους το οργανώνει: το τοποθετεί στον χώρο και στον χρόνο (μορφές της εποπτείας) και το εντάσσει σε κατηγορίες της νόησης, όπως η αιτία ή η ουσία. Έτσι γνωρίζουμε με βεβαιότητα τα φαινόμενα, όχι όμως τα πράγματα καθεαυτά· γι' αυτό η θεωρία του λέγεται υπερβατολογικός ιδεαλισμός.
Ανοίγει το μενού κοινοποίησης του κινητού σου. Αν δεν υπάρχει, αντιγράφεται ο σύνδεσμος.
Νέα από το aporia.gr Νέες ενότητες και ό,τι βρίσκουμε στα θέματα των Πανελληνίων, στη σελίδα μας στο Facebook.