Αντιγόνη, Β΄ Επεισόδιο, Β΄ Σκηνή (στ. 446-525): ερμηνεία

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη. Το βιβλίο δεν αντιγράφεται: άνοιξέ το παραπάνω.

Τι έγινε

1. Ο Κρέων ανακρίνει: αν η Αντιγόνη αγνοούσε τη διαταγή, η ποινή της θα μπορούσε να είναι ελαφρύτερη.
2. Η απάντησή της αφήνει εννοούμενη την κύρια πρόταση (σχήμα αποσιώπησης) και ειρωνεύεται έμμεσα το βασιλικό κήρυγμα. Ο Δίας και η Δίκη φυλάνε την ηθική τάξη, που απαιτεί τιμές για τους νεκρούς.
3. Η Αντιγόνη εκφράζει την ηθική του αίματος και της οικογένειας, ο Κρέων την πόλη-κράτος ως σύνθεση γενών. Η υπεράσπιση του θείου δικαίου θυμίζει τον Οδυσσέα στον Αίαντα του Σοφοκλή.
4. Η πράξη της είναι συνειδητή και ελεύθερη επιλογή, αφού ήξερε ότι θα πεθάνει, και συγχρόνως ηθικό χρέος προς τον πιο στενό της συγγενή.
5. Ο Κρέων μιλά τυπικά στον χορό, αλλά οι μεταφορικές απειλές του στοχεύουν την Αντιγόνη, που με την ομολογία της πλήγωσε τον ανδρισμό του και ταπείνωσε τη βασιλική του ιδιότητα. Η φράση για τον δούλο των άλλων δείχνει τυραννικό ήθος και περιφρόνηση για μια βασιλοκόρη συγγενή του.
6. Αφού δεν μπορεί να λυγίσει την Αντιγόνη, ζητά και δεύτερο θύμα, την Ισμήνη. Η αναφορά στον Ἑρκεῖο Δία, προστάτη της συγγένειας, προοικονομεί τη στάση του στη σκηνή του Τειρεσία.
7. Η κοφτή ερώτηση της Αντιγόνης ισοδυναμεί με προτροπή να τελειώνει. Οι αντίθετες αντιλήψεις τους κάνουν την απόσταση αγεφύρωτη και προοικονομούν το τέλος της· η παρατήρηση ότι όλοι συμφωνούν ίσως προετοιμάζει την αλλαγή στάσης του χορού αργότερα.
8. Στη στιχομυθία ο αγώνας λόγων βαθαίνει το χάσμα. Ο στ. 523 δείχνει τη φύση της ηρωίδας, και το ξέσπασμα του Κρέοντα στο τέλος υποδηλώνει ότι ηττημένος είναι αυτός.

Τι άλλαξε

• Η απόσταση των δύο γίνεται οριστική και προοικονομεί τον θάνατο της Αντιγόνης, ενώ ο Κρέων στρέφεται και κατά της Ισμήνης.

Πρόσωπα

Αντιγόνη

υπερασπίζεται το θείο δίκαιο και την ηθική της οικογένειας

Κρέων

υπέρμαχος της πόλης, με τυραννικό ήθος και πληγωμένο ανδρισμό

Χορός

αποδέκτης των λόγων του Κρέοντα στους στ. 473-478

Ισμήνη

υποψήφιο δεύτερο θύμα, με βάση αυθαίρετες εντυπώσεις

Δίας και Δίκη

φύλακες της ηθικής τάξης και των τιμών για τους νεκρούς

Τειρεσίας

η σκηνή του προοικονομείται με τον Ἑρκεῖο Δία

Οδυσσέας

στον Αίαντα του Σοφοκλή υπερασπίζεται τους νόμους των θεών

A. Lesky

μελετητής που βλέπει προετοιμασία της αλλαγής του χορού

Όροι

σχήμα αποσιώπησης

παραλείπεται κάτι που εννοείται

ἄγραπτα νόμιμα

οι άγραφοι ηθικοί νόμοι των θεών

θείο δίκαιο

η ηθική τάξη που φυλάνε οι θεοί

ηθική του αίματος

το χρέος προς τους συγγενείς

πόλη-κράτος

η πολιτεία ως σύνθεση γενών

ύβρις

αλαζονική υπέρβαση του μέτρου

τραγική πλάνη

λάθος κρίση που οδηγεί στην καταστροφή

προοικονομία

προετοιμασία όσων θα ακολουθήσουν

μεταφορά

λέξη ή εικόνα σε μεταφερμένη σημασία

στιχομυθία

διάλογος με έναν στίχο ο καθένας

αγώνας λόγων

αντιπαράθεση επιχειρημάτων δύο προσώπων

Ζεὺς Ἑρκεῖος

ο Δίας, προστάτης αυλής και συγγένειας

συνέχθειν / συμφιλεῖν

μοιράζομαι το μίσος / την αγάπη

Ετυμολογικά συγγενή

κήρυγμα (κηρύγμαθ᾽)

κήρυγμα · κήρυκας · κηρύσσω Λεξικό Τριανταφυλλίδη

ὁρίζω (ὥρισεν)

όριο · ορισμός · οριστικός Λεξικό Τριανταφυλλίδη

δοῦλος

δουλεία · δουλοπρεπής · δουλικός Λεξικό Τριανταφυλλίδη

φιλέω (συμφιλεῖν)

φιλία · φιλικός · φιλόξενος Λεξικό Τριανταφυλλίδη

ἐχθαίρω (συνέχθειν)

έχθρα · εχθρός · εχθρικός Λεξικό Τριανταφυλλίδη

ὕβρις (ὕβριν)

υβριστής · υβριστικός · υβρίζω Λεξικό Τριανταφυλλίδη