Αντιγόνη, Α΄ Επεισόδιο, Β΄ Σκηνή (στ. 223-331): ερμηνεία

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη. Το βιβλίο δεν αντιγράφεται: άνοιξέ το παραπάνω.

Τι έγινε

1. Ο φύλακας μπαίνει από την αριστερή πάροδο τρομαγμένος. Είναι γνήσιος λαϊκός τύπος: φλύαρος και κουτοπόνηρος, με χιούμορ και ψυχρό ρεαλισμό, και με τη ζωντανή του αφήγηση κάνει το τραγικό σχεδόν κωμικό.
2. Οι αοριστίες και οι υπεκφυγές του προκαλούν την οργή του Κρέοντα και ανεβάζουν το ενδιαφέρον των θεατών· όταν τελικά μιλά, η είδηση της ταφής σπρώχνει δυναμικά την υπόθεση μπροστά.
3. Οι αλλεπάλληλες ερωτήσεις του Κρέοντα δείχνουν την ταραχή του· ψάχνει άντρα, ενώ οι θεατές ξέρουν την αλήθεια (τραγική ειρωνεία).
4. Η αφήγηση μεταφέρει γεγονότα που έγιναν έξω από τη σκηνή και τα ζωντανεύει στη φαντασία των θεατών. Η ταφή είναι συμβολική και χωρίς ίχνη, με μυστηριακό χαρακτήρα, και ο φύλακας αποδοκιμάζει έμμεσα τη διαταγή.
5. Ο καβγάς των φυλάκων, η θεοδικία με το πυρωμένο σίδερο, τη φωτιά και τον όρκο, και ο κλήρος δείχνουν το ήθος τους· η κλήρωση είναι για τον φύλακα ατυχία, γιατί γίνεται φορέας κακών ειδήσεων.
6. Ο κορυφαίος υπαινίσσεται θεϊκή παρέμβαση, κάτι που είναι έμμεση αποδοκιμασία. Ο Κρέων τον διακόπτει οργισμένος· η επανάληψη του «λέγω» δείχνει την ταραχή του και οι περίστυλοι ναοί είναι αναχρονισμός.
7. Η υποψία του Κρέοντα γίνεται βεβαιότητα: βλέπει πολιτική συνωμοσία και δωροδοκία. Ορκίζεται για δεύτερη φορά, απειλεί με θάνατο και βασανιστήρια και ονομάζει την ταφή ύβρη· ακολουθεί χαιρέκακη ειρωνεία.
8. Ο φύλακας ξεπερνά τον φόβο του ως τα όρια της αδιακρισίας. Ο Κρέων τον περιφρονεί ως «λάλημα» και εκείνος παίζει με τη διπλή σημασία του «δοκεῖν», κατηγορώντας τον έμμεσα ως άδικο κριτή. Το «ἀλλ᾽ εὑρεθείη» προοικονομεί την αποκάλυψη, που ο Σοφοκλής αναβάλλει έντεχνα.

Τι άλλαξε

• Ο Κρέων φαίνεται καχύποπτος και βίαιος ως άρχοντας, πεπεισμένος ότι οι δράστες είναι πολλοί και πληρωμένοι· η αποκάλυψη ότι το έκανε η Αντιγόνη μένει για την επόμενη σκηνή.

Πρόσωπα

Φύλακας

λαϊκός τύπος: φλύαρος, πονηρός, ρεαλιστής

Κρέων

οργίζεται, υποψιάζεται συνωμοσία και δωροδοκία

Κορυφαίος του χορού

υπαινίσσεται θεϊκή παρέμβαση, αποδοκιμάζει έμμεσα

Αντιγόνη

η δράστρια, γνωστή στους θεατές αλλά όχι στον Κρέοντα

Πολυνείκης

ο νεκρός που δέχτηκε συμβολική ταφή

Δίας

ο Κρέων ορκίζεται σε αυτόν για δεύτερη φορά

Όροι

λαϊκός τύπος

απλός άνθρωπος του λαού στη σκηνή

συμβολική ταφή

λίγη σκόνη και τελετές αντί για τάφο

εξωσκηνικά γεγονότα

γίνονται εκτός σκηνής, τα μαθαίνουμε

τραγική ειρωνεία

ο θεατής ξέρει ό,τι αγνοεί ο ήρωας

θεοδικία (θεοκρισία)

δοκιμασία αθωότητας με φωτιά και όρκο

κλήρος

κλήρωση για το ποιος θα φέρει το νέο

ἔκρυπτον

ήπια λέξη αντί για «ἔθαπτον»

αναχρονισμός

οι ἀμφικίονες ναοί, ξένοι στον μύθο

ὕβρις

για τον Κρέοντα, η παράνομη ταφή

χαιρέκακη ειρωνεία

γνώση που δεν θα ωφελήσει νεκρούς

λάλημα

το ουδέτερο δείχνει περιφρόνηση

λογοπαίγνιο στο δοκεῖν

δοκῶ: νομίζω αλλά και αποφασίζω

προοικονομία

«ἀλλ᾽ εὑρεθείη»: προαναγγέλλει τη σύλληψη

αναβολή της αποκάλυψης

ο δράστης δεν φανερώνεται ακόμη

Ετυμολογικά συγγενή

δαίμων (δαίμονας)

δαιμόνιο · δαιμονικός · δαιμονισμένος Λεξικό Τριανταφυλλίδη

φρήν (φρένας)

φρενοβλαβής · εξωφρενικός Λεξικό Τριανταφυλλίδη

ἄργυρος

αργυρός · αργυροχόος · αργυρώνητος Λεξικό Τριανταφυλλίδη

δόξα (δόξαν)

δοξάζω · ένδοξος · ορθόδοξος Λεξικό Τριανταφυλλίδη

ὕβρις (ὕβριν)

υβρίζω · υβριστής · υβριστικός Λεξικό Τριανταφυλλίδη

πρόνοια (πρόνοιαν)

προνοητικός · προνοώ · απρονοησία Λεξικό Τριανταφυλλίδη