Αντιγόνη, Ε΄ Επεισόδιο, Α΄ Σκηνή (στ. 988-1114): ερμηνεία

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη. Το βιβλίο δεν αντιγράφεται: άνοιξέ το παραπάνω.

Τι έγινε

1. Ο Τειρεσίας μπαίνει απρόσκλητος από τη δεξιά πάροδο, με ιερατική στολή και ραβδί, οδηγημένος από ένα παιδί· η αργή, σιωπηλή του είσοδος γεννά μια αίσθηση απειλής.
2. Τα ζεύγη όραση και άγνοια, τυφλότητα και γνώση είναι συνηθισμένο θέμα του Σοφοκλή, από τον Όμηρο ως τον βασιλιά Ληρ. Ο Κρέων στην αρχή δηλώνει υποταγή και θυμάται τη νίκη κατά των Αργείων μετά τη θυσία του γιου του Μεγαρέα, που είχε συστήσει ο μάντης.
3. Το «ἐπὶ ξυροῦ τύχης» είναι το τέχνασμα της προειδοποίησης: οι θεοί απαλλάσσονται και η ευθύνη περνά στον άνθρωπο.
4. Η διήγηση της οιωνοσκοπίας είναι γεμάτη φρίκη, και η πυρομαντεία δείχνει ότι οι θεοί αρνούνται τη θυσία. Το παιδί οδηγεί τον μάντη και ο μάντης τον βασιλιά: ένα ειρωνικό ταίριασμα που πλήττει την αλαζονεία του Κρέοντα.
5. Ο Τειρεσίας καταγγέλλει ότι η πόλη υποφέρει από την ισχυρογνωμοσύνη του Κρέοντα, αφού οι βωμοί μολύνθηκαν από τις σάρκες του Πολυνείκη· ο θεατής φαντάζεται όσα γίνονται έξω από τη σκηνή. Συμβουλεύει με πατρική στοργή και κλείνει με γνωμικό.
6. Ο Κρέων αντιδρά βίαια, με την εικόνα του τοξότη και την κατηγορία της δωροδοκίας (ήλεκτρο από τον Τμώλο, χρυσός από την Ινδία)· η δράση κορυφώνεται με την ύβρη του, και κλείνει κι αυτός με γνωμικό. Η καλή σχέση βασιλιά και μάντη γίνεται οξεία σύγκρουση.
7. Στη στιχομυθία κυριαρχούν η ειρωνεία και ο χλευασμός: ο μάντης μιλά πρώτα με γνωμικό σε τρίτο πρόσωπο, ύστερα με μεταφορά λέει τον Κρέοντα άμυαλο και αντιτάσσει στη φιλαργυρία των μάντεων την αισχροκέρδεια των τυράννων. Οι υποψίες του Κρέοντα είναι τραγική πλάνη.
8. Η προφητεία (στ. 1064-1090) είναι, κατά τον Bowra, νέα προειδοποίηση: ο Κρέων θα χάσει τον Αίμονα σε αντάλλαγμα για την Αντιγόνη και τον άταφο Πολυνείκη, οι Ερινύες θα τον παγιδεύσουν, θα ακουστούν θρήνοι για τον Αίμονα και την Ευρυδίκη, και γειτονικές πόλεις θα στραφούν κατά της Θήβας. Τα τελευταία λόγια ζητούν υγιή σκέψη.

Τι άλλαξε

• Η προφητεία προαναγγέλλει τις συμφορές του οίκου του Κρέοντα και αφήνει την ευθύνη σε εκείνον, αφού προειδοποιήθηκε.

Πρόσωπα

Τειρεσίας

ο τυφλός μάντης που εκφράζει τη θέληση των θεών

Κρέων

από την υποταγή περνά στην ύβρη και στη σύγκρουση με τον μάντη

Το παιδί οδηγός

φανερώνει στον μάντη τα σημάδια της θυσίας

Αθηνά

κατά τον μύθο τύφλωσε τον Τειρεσία και του έδωσε τη μαντεία

Μεγαρέας

γιος του Κρέοντα, θυσιάστηκε για να σωθεί η Θήβα

Αίμων

ο γιος που θα χάσει ο Κρέων κατά την προφητεία

Ευρυδίκη

η γυναίκα του Κρέοντα, για τον θάνατό της θα ακουστούν θρήνοι

Ερινύες

βοηθοί της Δίκης που θα παγιδεύσουν τον Κρέοντα

Bowra

μελετητής που ερμηνεύει την προφητεία ως προειδοποίηση

Όροι

τέχνασμα της προειδοποίησης

οι θεοί προειδοποιούν πριν τη συμφορά

οιωνοσκοπία

μαντεία από τα πουλιά

πυρομαντεία

μαντεία από την καύση των σφαγίων

ορνιθοσκοπείο

θέση παρατήρησης των πουλιών

εξωσκηνικός χώρος

ό,τι γίνεται έξω από τη σκηνή

γνωμικό

σύντομη γενική αλήθεια

στιχομυθία

διάλογος με έναν στίχο ο καθένας

ύβρις

υπέρβαση του μέτρου, προσβολή του θείου

θεομάχος

αυτός που πολεμά τους θεούς

τραγική πλάνη

λάθος κρίση που οδηγεί στη συμφορά

ποιητική περίφραση

πολλές λέξεις αντί για μία

τρόχοι ἁμιλλητῆρες ἡλίου

οι τροχιές του ήλιου, οι μέρες

σκηνικοί χρόνοι

όσα βλέπουμε και όσα φανταζόμαστε

Ετυμολογικά συγγενή

ὕβρις (ὕβριν)

ύβρη · υβρίζω · υβριστής Λεξικό Τριανταφυλλίδη

τύραννος (τυράννων)

τύραννος · τυραννία · τυραννικός Λεξικό Τριανταφυλλίδη

ἡδονή (ἡδονήν)

ηδονή · ηδονισμός · ηδονικός Λεξικό Τριανταφυλλίδη

πρέσβυς (πρέσβυ)

πρεσβύτερος · πρέσβης · πρεσβεία Λεξικό Τριανταφυλλίδη

κύων (κύνες)

κυνηγός · κυνηγώ · κυνικός Λεξικό Τριανταφυλλίδη

στόμα

στόμα · στοματικός · στοματίτιδα Λεξικό Τριανταφυλλίδη