Αντιγόνη, Δ΄ Επεισόδιο, Β΄ Σκηνή (στ. 883-943): ερμηνεία

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη. Το βιβλίο δεν αντιγράφεται: άνοιξέ το παραπάνω.

Τι έγινε

1. Ο Κρέων βγαίνει από το παλάτι, διακόπτει τον θρήνο με πρόφαση την καθυστέρηση και διατάζει με οργή να την οδηγήσουν στον τάφο· ο πλεονασμός «μόνην ἐρῆμον» τονίζει τη σκληρότητα της διαταγής.
2. Η δήλωσή του ότι μένει «ἁγνός» είναι σοφιστεία: έτσι πείθει τον εαυτό του πως η μοίρα της δεν βαραίνει τον ίδιο.
3. Ο νέος θρήνος είναι διαμαρτυρία: με πίκρα ονομάζει τον τάφο νυφικό θάλαμο, από τον οποίο θα περάσει στους νεκρούς της (Λάιο, Οιδίποδα, Ιοκάστη, Ετεοκλή, Πολυνείκη). Λέει ότι είναι «λοισθία»: όχι η τελευταία της γενιάς, αφού ζει η Ισμήνη, αλλά η τελευταία που πεθαίνει πρόωρα.
4. Η εναλλαγή «φίλη, προσφιλής, φίλη» δίνει ποικιλία και έμφαση· με το «κασίγνητον κάρα» εννοεί τον Ετεοκλή, κατ' άλλους τον Πολυνείκη. Η συμβολική ταφή του Πολυνείκη κρίθηκε ασεβής, ενώ οι άλλες ταφές ευσεβείς, και γι' αυτό επικαλείται μόνο τους «εὖ φρονοῦντας».
5. Στους στ. 905-915 η Αντιγόνη δείχνει διαφορετικό ήθος και σταθμίζει λογικά γιατί ο αδελφός είναι αναντικατάστατος· ο Lesky βλέπει απόηχο της ιστορίας της γυναίκας του Ινταφρένη (Ηρόδοτος 3,118-119).
6. Στους στ. 921-924 είναι η μόνη φορά που χάνει την εμπιστοσύνη της στους θεούς· το οξύμωρο ότι τιμούσε και ατιμάστηκε θυμίζει το «ὅσια πανουργήσασα» του στ. 74. Στη συνέχεια αμφιβάλλει αν η πράξη της ήταν σωστή, με πληθυντικό μεγαλοπρέπειας.
7. Η κατάρα της, να πάθουν οι εχθροί της όσα της κάνουν, θυμίζει την κατάρα του Αίαντα και έχει προφητική διάσταση για τις συμφορές του Κρέοντα· γίνεται στοιχείο της πλοκής.
8. Η μεταφορά με τις ριπές των ανέμων δείχνει την αμηχανία του χορού. Στο τέλος η Αντιγόνη καλεί την πατρίδα και τους προγονικούς θεούς (Άρη, Αφροδίτη, Διόνυσο) και τους νέους ευγενείς της Θήβας να προστατεύσουν τη βασιλοπούλα· η έξοδός της από την αριστερή πάροδο είναι εξωτερική δράση.

Τι άλλαξε

• Στο Δ΄ επεισόδιο συμπληρώνεται η εικόνα του χαρακτήρα της Αντιγόνης, και η κατάρα της προετοιμάζει την τιμωρία του Κρέοντα.

Πρόσωπα

Κρέων

διατάζει την εκτέλεση της ποινής και δικαιολογείται σοφιστικά

Αντιγόνη

διαμαρτύρεται για άδικη τιμωρία και φεύγει χωρίς να μετανιώσει

Χορός

μένει αμήχανος μπροστά στα τελευταία της λόγια

Φρουροί (θεράποντες)

την απομακρύνουν τρομοκρατημένοι προς τον τάφο

Ισμήνη

ζει ακόμη· η Αντιγόνη δεν τη λογαριάζει στη βασιλική γενιά

Ετεοκλής

κατά μια ερμηνεία, ο αδελφός που εννοεί το «κασίγνητον κάρα»

Γυναίκα του Ινταφρένη

στον Ηρόδοτο σώζει τον αδελφό της με το ίδιο επιχείρημα

Κάδμος και Αρμονία

μέσω αυτών ο Άρης και η Αφροδίτη είναι προγονικοί θεοί της γενιάς

Lesky

μελετητής που ερμηνεύει τους στ. 905-915

Όροι

κορύφωση

το ανώτατο σημείο της πλοκής

πλεονασμός

περιττή λέξη για έμφαση

σοφιστική δικαιολογία

επιχείρημα που μόνο φαίνεται σωστό

εναλλαγή συνωνύμων

ίδια έννοια με άλλη λέξη, για ποικιλία

οξύμωρο

σύνδεση αντίθετων εννοιών

πληθυντικός μεγαλοπρέπειας

πληθυντικός αντί για ενικό, για κύρος

μεταφορά

λέξη σε μεταφορική σημασία

εξωτερική δράση

ό,τι γίνεται ορατά πάνω στη σκηνή

πρόθεση και εκφορά

έκθεση του νεκρού και πομπή στον τάφο

ὅσια πανουργήσασα

κάνοντας ένα όσιο έγκλημα (στ. 74)

βίᾳ πολιτῶν

παρά τη θέληση των πολιτών

εὖ φρονοῦντες

οι συνετοί, όσοι κρίνουν σωστά

θεοὶ προγενεῖς

οι θεοί των προγόνων της

Ετυμολογικά συγγενή

μόνος (μόνην)

μόνος · μοναξιά · μοναχικός Λεξικό Τριανταφυλλίδη

ἔρημος (ἐρῆμον)

έρημος · ερημιά · ερημώνω Λεξικό Τριανταφυλλίδη

ἁμαρτάνω (ἁμαρτάνουσι)

αμαρτία · αμαρτωλός · αναμάρτητος Λεξικό Τριανταφυλλίδη

θαρσέω (θαρσεῖν)

θαρρώ · θάρρος · θαρραλέος Λεξικό Τριανταφυλλίδη

νόμος (νόμου)

νόμος · νομικός · νομοθέτης Λεξικό Τριανταφυλλίδη

λοιπός (λοιπὴν)

λοιπός · λοιπόν · υπόλοιπο Λεξικό Τριανταφυλλίδη