Η ρητορική στην Αρχαία Ελλάδα

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη. Το βιβλίο δεν αντιγράφεται: άνοιξέ το παραπάνω.

Τι έγινε

1. Φυσική ρητορεία: ο Όμηρος θεωρεί την ευγλωττία θεϊκό δώρο· ο ιδανικός ήρωας πρέπει να είναι καλός και στα λόγια και στα έργα, με υπόδειγμα τον Νέστορα.
2. Η δημοκρατία και η ισηγορία έδωσαν σε πολλούς πολίτες την ευκαιρία να αξιοποιήσουν το φυσικό τους χάρισμα· μεγάλοι φυσικοί ρήτορες ήταν ο Θεμιστοκλής και ο Περικλής.
3. Η συστηματική ρητορική γεννήθηκε στη Σικελία μετά το 466 π.Χ., όταν η πτώση των τυράννων έφερε πλήθος δικών για περιουσίες· ο Κόραξ και ο Τισίας χώρισαν τον λόγο σε μέρη και χρησιμοποίησαν τα «εἰκότα», τα πιθανά επιχειρήματα.
4. Στην Αθήνα, κέντρο της ρητορικής από τα μέσα του 5ου αι. π.Χ., οι σοφιστές τη δίδασκαν· ο Γοργίας, που ήρθε το 427 π.Χ., έδωσε βάρος στον «καιρό» και φόρτωσε τον λόγο με σχήματα που έφτανε στα όρια της ποίησης.
5. Ο Πλάτων την κατέκρινε ως όργανο απάτης χωρίς γνώση· ο Ισοκράτης υπερασπίστηκε τη διδασκαλία της ως γενική καλλιέργεια ανθρώπων της δράσης, που την ονόμαζε «φιλοσοφίαν».
6. Τα τρία είδη: συμβουλευτικός λόγος στην Εκκλησία του Δήμου (κορυφαίος ο Δημοσθένης), δικανικός στα δικαστήρια όπως η Ηλιαία (κορυφαίος λογογράφος ο Λυσίας), επιδεικτικός σε γιορτές (κορυφαίος ο Ισοκράτης).
7. Τα μέρη: προοίμιο, διήγηση, πίστη (απόδειξη) και επίλογος. Οι αποδείξεις είναι άτεχνες (νόμοι, μάρτυρες, όρκοι, έγγραφα) ή έντεχνες, που τις επινοεί ο ρήτορας: ενθυμήματα, παραδείγματα, γνώμες, ήθη και πάθη.

Τι άλλαξε

• Ο ρήτορας πείθει με λογικά επιχειρήματα, με την εικόνα του ήθους του (ηθοποιία) και με τα συναισθήματα που ξυπνά στους ακροατές (παθοποιία)· ο επίλογος ανακεφαλαιώνει και συγκινεί.

Πρόσωπα

Όμηρος

βλέπει την ευγλωττία ως θεϊκό χάρισμα

Νέστωρ

ο γλυκομίλητος ομηρικός αγορητής

Περικλής

μεγάλος φυσικός ρήτορας της Αθήνας

Κόραξ και Τισίας

Συρακόσιοι, θεμελιωτές της συστηματικής ρητορικής

Γοργίας

σοφιστής από τους Λεοντίνους, των «γοργίειων» σχημάτων

Πρωταγόρας

σοφιστής των «δισσών λόγων»

Πλάτων

επικριτής της ρητορικής στον Γοργία και τον Φαίδρο

Ισοκράτης

υπερασπιστής της παιδευτικής αξίας της ρητορικής

Αριστοτέλης

διακρίνει τρία είδη ρητορικού λόγου

Λυσίας

ο επιφανέστερος λογογράφος δικανικών λόγων

Όροι

φυσική ρητορεία

έμφυτη ευγλωττία, χωρίς κανόνες

ἰσηγορία

ίσο δικαίωμα λόγου για κάθε πολίτη

εἰκότα

πιθανά, αληθοφανή επιχειρήματα

γοργίεια σχήματα

πάρισα, ομοιοτέλευτα, αντιθέσεις

καιρός

η κατάλληλη περίσταση για κάθε λόγο

συμβουλευτικός λόγος

πολιτικός λόγος για το μέλλον

δικανικός λόγος

κατηγορία ή απολογία στο δικαστήριο

επιδεικτικός λόγος

πανηγυρικός λόγος, έπαινος ή ψόγος

προοίμιον

αρχή: θέμα, εύνοια και προσοχή

διήγησις

έκθεση των γεγονότων της υπόθεσης

πίστις

η απόδειξη, το κύριο μέρος του λόγου

άτεχνες πίστεις

νόμοι, μαρτυρίες, όρκοι, έγγραφα

ενθύμημα

σύντομος συλλογισμός με πιθανό συμπέρασμα

ηθοποιία / παθοποιία

πειθώ με το ήθος / με τα συναισθήματα

Ετυμολογικά συγγενή

ῥήτωρ

ρήτορας · ρητορικός · ρητορεία Λεξικό Τριανταφυλλίδη

ἀγορητής (ἀγορά)

αγορά · αγορεύω · αγόρευση Λεξικό Τριανταφυλλίδη

ἐπιστήμη

επιστήμη · επιστήμονας · επιστημονικός Λεξικό Τριανταφυλλίδη

μελέτη

μελέτη · μελετώ · μελετητής Λεξικό Τριανταφυλλίδη

δόξα

δόξα · δοξάζω · δοξασία Λεξικό Τριανταφυλλίδη

πειθώ (πειθοῦς)

πειθώ · πειστικός · πειστικότητα Λεξικό Τριανταφυλλίδη