Προσπάθειες ανόρθωσης της Αυτοκρατορίας και εμφύλιος πόλεμος

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη, γραμμένη με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης. Μπορεί να έχει λάθη: πηγή είναι πάντα το βιβλίο.

Γιατί

• Ξένες επεμβάσεις στις εσωτερικές διαμάχες.
• Θρησκευτικές αντιθέσεις που έτρεφαν τις πολιτικές.
• Οικονομική κρίση και χάσμα φτωχών και πλουσίων.

Τι έγινε

1. Ο Ανδρόνικος Γ΄ (1328-1341) με τον στενό συνεργάτη του Ιωάννη Καντακουζηνό έκανε σοβαρή αλλά ανεπιτυχή προσπάθεια να ξαναδώσει κύρος στο κράτος.
2. Έξω η κατάσταση χειροτέρευε: οι Οθωμανοί προχωρούσαν στη Μικρά Ασία, οι Σέρβοι στη Μακεδονία, και τα μικρά ελληνικά και λατινικά κράτη αδυνάτιζαν.
3. Με μικρό στόλο από τα χρήματα των αρχόντων και Σελτζούκους μισθοφόρους ο Ανδρόνικος ανέκτησε προσωρινά Λέσβο και Φώκαια και πήρε Θεσσαλία και Ήπειρο. Μετά τον θάνατό του (1341) ο Καντακουζηνός αντιμετώπισε τους εχθρούς με στρατό φτιαγμένο με δικά του χρήματα.
4. Οι ελπίδες έσβησαν: ξένες δυνάμεις ανακατεύτηκαν στις διαμάχες του Βυζαντίου και οι θρησκευτικές αντιθέσεις τροφοδοτούσαν τις πολιτικές.
5. Πιο βαθιές ήταν οι κοινωνικές αντιθέσεις: ο εξαθλιωμένος λαός στράφηκε κατά των λίγων πλούσιων αριστοκρατών. Στην Αδριανούπολη και σε άλλες πόλεις της Θράκης ο λαός ξεσηκώθηκε και εξόντωσε τους αριστοκράτες οπαδούς του Καντακουζηνού.
6. Στη Θεσσαλονίκη, όπου ο πλούτος ζούσε δίπλα στη φτώχεια, οι μεσαίες και κατώτερες τάξεις με επικεφαλής τους Ζηλωτές πήραν την εξουσία το 1342· ο διοικητής και αριστοκράτες έφυγαν και οι περιουσίες τους δημεύτηκαν.
7. Η δεύτερη πόλη της αυτοκρατορίας έμεινε επτά χρόνια (1342-1349) στα χέρια των Ζηλωτών. Όταν ο Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός επικράτησε του νόμιμου Ιωάννη Ε΄ (1347), που τον στήριζαν οι Ζηλωτές, το καθεστώς τους χάθηκε και το 1350 η πόλη παραδόθηκε.

Πρόσωπα

Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος

αυτοκράτορας (1328-1341), προσπάθεια ανόρθωσης

Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός

συνεργάτης του Ανδρονίκου Γ΄, νικητής του εμφυλίου

Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος

νόμιμος αυτοκράτορας, με το μέρος του οι Ζηλωτές

Ζηλωτές

παράταξη που κυβέρνησε τη Θεσσαλονίκη

Νικηφόρος Γρηγοράς

ιστορικός, είδε τους Ζηλωτές ως οχλοκρατία

Δημήτριος Κυδώνης

λόγιος, περιγράφει την εξέγερση (παράθεμα)

Γρηγόριος Παλαμάς

εκκλησιαστικός συγγραφέας για τη Θεσσαλονίκη (παράθεμα)

Όροι

ανόρθωση

προσπάθεια να σταθεί ξανά το κράτος

Σελτζούκοι μισθοφόροι

Τούρκοι στρατιώτες στον βυζαντινό στρατό

Λέσβος και Φώκαια

προσωρινές ανακτήσεις του Ανδρονίκου Γ΄

Θεσσαλία και Ήπειρος

προσαρτήθηκαν επί Ανδρονίκου Γ΄

εμφύλιος πόλεμος

Καντακουζηνός εναντίον νόμιμης κυβέρνησης

κοινωνικές αντιθέσεις

φτωχός λαός απέναντι σε πλούσιους άρχοντες

αστικά κινήματα

εξεγέρσεις του λαού στις πόλεις

εξέγερση της Αδριανούπολης

λαός κατά της τοπικής αριστοκρατίας

Ζηλωτές

παράταξη του λαού της Θεσσαλονίκης

καθεστώς των Ζηλωτών

Θεσσαλονίκη 1342-1349

δήμευση

κατάσχεση περιουσίας από την εξουσία

οχλοκρατία

εξουσία του όχλου, κατά τον Γρηγορά

συντεχνία των ναυτικών

ισχυρή οργάνωση στη Θεσσαλονίκη

μεσαία τάξη

έμποροι και βιοτέχνες των πόλεων