Ξεκινώντας από την απορία

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη, γραμμένη με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης. Μπορεί να έχει λάθη: πηγή είναι πάντα το βιβλίο.

Τι έγινε

1. Όταν σταματάμε να θεωρούμε αυτονόητα τον εαυτό μας, τους άλλους και τον κόσμο, νιώθουμε έκπληξη και θαυμασμό (απορία): αυτή είναι η φιλοσοφική στάση.
2. Ενότητα 1: τα φιλοσοφικά ερωτήματα μοιάζουν με επιστημονικά, αλλά δεν έχουν σαφή αφετηρία ούτε μέθοδο. Είναι γενικά και παράδοξα, οριακά ή έσχατα, και μας δείχνουν τα όρια της σκέψης μας· η φιλοσοφία είναι σκέψη πάνω στην ίδια τη σκέψη.
3. Η λέξη «φιλοσοφία» χρησιμοποιείται σήμερα καταχρηστικά (π.χ. «η φιλοσοφία της εταιρείας»), γιατί η έννοια απλώθηκε σε πολλά πεδία. Ο Καντ τονίζει ότι μαθαίνουμε πώς να φιλοσοφούμε, όχι ένα έτοιμο σύνολο θεωριών.
4. Ενότητα 2: οι τέσσερις στόχοι είναι η διασάφηση γενικών εννοιών, η αιτιολόγηση βασικών πεποιθήσεων, μια συνολική θεώρηση του κόσμου και του ανθρώπου χωρίς αντιφάσεις, και η καθοδήγηση της πράξης, αφού για τους αρχαίους Έλληνες η φιλοσοφία ήταν και τέχνη του βίου.
5. Ενότητα 3: κλάδοι είναι η γνωσιολογία (η γνώση), η μεταφυσική ή οντολογία (τι υπάρχει) και η πρακτική φιλοσοφία ή αξιολογία (ηθική, πολιτική, αισθητική). Η λογική είναι κυρίως το όργανο της ορθής σκέψης.
6. Οι φιλοσοφικές θέσεις στηρίζονται με επιχειρήματα: από τις προκείμενες προκύπτει το συμπέρασμα. Σε έγκυρο επιχείρημα το συμπέρασμα έπεται αναγκαία· αληθείς προκείμενες και αληθές συμπέρασμα δεν αρκούν για εγκυρότητα.
7. Ενότητα 4: πολλοί θεωρούν τη φιλοσοφία άχρηστη ή επικίνδυνη, και φιλόσοφοι διώχτηκαν (Σωκράτης, Μπρούνο, Σπινόζα). Όμως οξύνει την κριτική σκέψη, βοήθησε επιστήμονες όπως ο Νεύτων και ο Αϊνστάιν και τροφοδότησε τις ιδέες των δικαιωμάτων και του κοινωνικού συμβολαίου.
8. Ενότητα 5: τα ερωτήματα μένουν, αλλά η έμφαση αλλάζει: οντολογία στους προσωκρατικούς, ηθική με τους σοφιστές και τον Σωκράτη, θεολογία στον Μεσαίωνα, γνωσιολογία από τον Ντεκάρτ ως τον Καντ, ιστορία με τον Χέγκελ, γλώσσα και λογική στον 20ό αιώνα.

Πρόσωπα

Αριστοτέλης

η φιλοσοφία ξεκινά από την απορία

Καντ

μαθαίνουμε να φιλοσοφούμε, όχι έτοιμες θεωρίες

Βίτγκενσταϊν

η φιλοσοφία είναι σε άλλο επίπεδο από τις επιστήμες, όχι δίπλα τους

Σωκράτης

στροφή στην ηθική· καταδικάστηκε για «καινά δαιμόνια» και διαφθορά των νέων

Πλάτων

η αλληγορία του σπηλαίου για τη μοίρα του φιλοσόφου

Αναξαγόρας

διώχτηκε για αθεΐα

Τζορντάνο Μπρούνο

κάηκε στην πυρά για αιρετική διδασκαλία

Σπινόζα

αφορίστηκε από την εβραϊκή κοινότητα του Άμστερνταμ

Μπέρτραντ Ράσελ

φυλακίστηκε για την αντίθεσή του στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Ρουσό, Λοκ, Βολταίρος

φιλόσοφοι του Διαφωτισμού: δικαιώματα και κοινωνικό συμβόλαιο

Σαρτρ, Μαρκούζε, Τσόμσκυ

φιλόσοφοι του 20ού αιώνα που αντιπαρατέθηκαν με την εξουσία

Ντεκάρτ

με αυτόν αρχίζει η στροφή της νεότερης φιλοσοφίας στη γνωσιολογία

Χέγκελ

έμφαση στη φιλοσοφία της ιστορίας και στην ωρίμανση του πνεύματος

Όροι

απορία

έκπληξη και θαυμασμός για τα αυτονόητα

φιλοσοφική στάση

η διάθεση να απορούμε για τα δεδομένα

οριακά ερωτήματα

θεμελιώδη, έσχατα ερωτήματα

φιλοσοφία

σκέψη πάνω στην ίδια τη σκέψη

διασάφηση εννοιών

ξεκαθάρισμα γενικών, αφηρημένων εννοιών

αιτιολόγηση πεποιθήσεων

να δικαιολογούμε ό,τι θεωρούμε βέβαιο

συνολική θεώρηση

συνεκτική εικόνα κόσμου και ανθρώπου

τέχνη του βίου

η φιλοσοφία ως οδηγός της ζωής

γνωσιολογία

κλάδος για τη γνώση, πηγές και μεθόδους

μεταφυσική ή οντολογία

κλάδος για τη βαθύτερη υφή του όντος

πρακτική φιλοσοφία

ηθική, πολιτική φιλοσοφία, αισθητική

αξιολογία

άλλο όνομα της πρακτικής φιλοσοφίας

λογική

το όργανο της ορθής σκέψης

επιχείρημα

προκείμενες που στηρίζουν ένα συμπέρασμα

προκείμενες

οι προτάσεις από όπου ξεκινά το επιχείρημα

συμπέρασμα

η πρόταση που θέλουμε να υποστηρίξουμε

έγκυρο επιχείρημα

το συμπέρασμα έπεται αναγκαία

αλληγορία του σπηλαίου

Πλάτων: ο φιλόσοφος ανάμεσα στους δεσμώτες

προσωκρατικοί

7ος-6ος αι. π.Χ., πρώτη οντολογία