Παραγωγή με αχώριστα μόρια

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη, γραμμένη με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης. Μπορεί να έχει λάθη: πηγή είναι πάντα το βιβλίο.

Τι έγινε

1. Κάποια κομμάτια λέξεων δεν στέκονται μόνα τους στον λόγο αλλά χρησιμεύουν για να φτιάχνουμε νέες λέξεις· λέγονται αχώριστα μόρια.
2. Οι μαθητές χωρίζουν λέξεις από κείμενα για ταξίδια στο μόριο και στη λέξη από την οποία προέρχονται.
3. Συγκρίνοντας την παράγωγη με την αρχική λέξη βλέπουν πώς αλλάζει η σημασία όταν μπει μπροστά το μόριο.
4. Τα μόρια χωρίζονται σε λόγια (αρχι-, αμφι-, δυσ-, επι-, ημι-, συν-, υπο- κ.ά.) και λαϊκά (α-, αν-, ανα-, ξε-).
5. Σε ένα κείμενο για τις Πρέσπες οι μαθητές συμπληρώνουν κενά με παράγωγες λέξεις, όπως «πρόσβαση» και «διαταράξετε».
6. Με το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής βρίσκουν τις σημασίες παράγωγων λέξεων και κάθε ομάδα μελετά ένα μόριο.

Όροι

αχώριστο μόριο

δεν στέκεται μόνο, φτιάχνει νέες λέξεις

λόγιο μόριο

από αρχαία πρόθεση ή μόριο, π.χ. συν-

λαϊκό μόριο

της καθημερινής γλώσσας: α-, αν-, ξε-

αρχι-

ο πρώτος, ο ανώτερος: αρχιστράτηγος

αμφι-

και από τις δύο μεριές: αμφίβιο

δια-/δι-

μέσα από, διαμέσου: διέξοδος

διχο-

στα δύο: διχοτόμος

δυσ-

δυσκολία ή κάτι κακό: δυστυχία

εισ-

προς τα μέσα: εισάγω

εκ-/εξ-

προς τα έξω: έκφραση

εν- (εμ-, εγ-, ερ-, ελ-)

μέσα σε: εμπνέω, ενήλικος

επι-/επ-/εφ-

πάνω σε ή επιπλέον: επιγραφή

ημι-

μισός: ημίχρονο, ημίθεος

περι-

γύρω γύρω: περιβάλλω

συν-

μαζί με: συνένοχος

υπο-

κάτω από ή κατώτερος: υποδιευθυντής

α-/αν-

στερητικό, χωρίς: άκακος, αναιμία

ανα- (στερητικό)

λαϊκό, χωρίς: αναβροχιά

ξε-

λαϊκό: αντίθετη ενέργεια ή ένταση