Α5

Κυριολεξία - Μεταφορά - Πολυσημία των λέξεων

Το κεφάλαιο εξηγεί πώς οι λέξεις αλλάζουν σημασία μαζί με τις κοινωνίες που τις μιλούν: πώς από την κύρια σημασία γεννιούνται μεταφορικές, τι είναι δήλωση και συνυποδήλωση, και πώς μια σημασία πλαταίνει, στενεύει, χειροτερεύει ή καλυτερεύει.

Α΄ ΛΥΚΕΙΟΥΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΝΟΤΗΤΑ Α515 ΛΕΠΤΑ

Το μάθημα είναι στο σχολικό βιβλίο. Δεν το αντιγράφουμε εδώ. Άνοιξε το επίσημο κεφάλαιο και γύρνα για την εξάσκηση.

Άνοιγμα βιβλίου

Η σύνοψη, οι όροι και οι ασκήσεις γράφτηκαν με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης από το σχολικό βιβλίο και μπορεί να έχουν λάθη. Πηγή είναι πάντα το βιβλίο: ό,τι σου φαίνεται περίεργο, έλεγξέ το εκεί. Βρήκες λάθος; Γράψε μας στο aporia@signmak.com.

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη, γραμμένη με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης. Μπορεί να έχει λάθη: πηγή είναι πάντα το βιβλίο.

Τι έγινε

Οι λέξεις αλλάζουν όπως αλλάζουν οι άνθρωποι που τις χρησιμοποιούν· μόνο οι στατικές κοινωνίες έχουν στατικές γλώσσες.
Αίτια της αλλαγής: πολιτιστικά (αρχείο) και ψυχολογικά (οιωνός).
Κάθε λέξη ξεκινά με μία κύρια σημασία και αποκτά δευτερεύουσες ή μεταφορικές χωρίς να χάνει τον σημασιολογικό της πυρήνα (φύλλο δέντρου, βιβλίου, πόρτας).
Η νεότερη γλωσσολογία μιλά για δήλωση (βασικό νόημα) και συνυποδήλωση (συνειρμικές αποχρώσεις, συνδεδεμένες με το συναίσθημα).
Μια σημασία μπορεί να πλατύνει, να στενέψει, να χειροτερέψει ή να καλυτερέψει.
Ασκήσεις με μεταφορικές εκφράσεις γύρω από λέξεις όπως χέρι, βρίσκω, γλώσσα, βάζω, βγάζω, βλέπω.
Πολυσημία: η ίδια λέξη (στάση, πτώση, πίεση, δίνω, κάνω) σε διαφορετικές φράσεις με διαφορετική σημασία.
Αρχική και σημερινή σημασία λέξεων όπως εκατόμβη, αιγίδα, χορηγός, φενάκη, δορυφόρος.

Όροι

κυριολεξία: η λέξη με την αρχική της σημασία
μεταφορά: η λέξη σε νέα, παραστατική σημασία
πολυσημία: μία λέξη με πολλές σημασίες
δήλωση: το βασικό, συμφωνημένο νόημα λέξης
συνυποδήλωση: συνειρμικές αποχρώσεις του νοήματος
σημασιολογικός πυρήνας: η βασική σημασία που μένει σταθερή
πλάτεμα σημασίας: καλύπτει περισσότερα (δόντι)
στένεμα σημασίας: κρατά μία από πολλές σημασίες (ποιητής)
χειροτέρευση: η σημασία γίνεται κακή (αγαθός)
καλυτέρευση: η σημασία βελτιώνεται (λέσχη)
πολιτιστικά αίτια: αλλάζει η ζωή, αλλάζει η λέξη (αρχείο)
ψυχολογικά αίτια: δευτερεύουσα σημασία γίνεται κύρια
θυμός (αρχαία): σήμαινε την ψυχή
όρνις (αρχαία): κάθε πουλί· σήμερα η κότα
ρίχνω λάδι στη φωτιά: κάνω μια σύγκρουση χειρότερη
χτίζω πύργους στην άμμο: κάνω σχέδια χωρίς βάση
Πύρρειος νίκη: νίκη με βαρύ, δυσανάλογο κόστος
περί όνου σκιάς: για κάτι εντελώς ασήμαντο
πλήρωσε τη νύφη: πλήρωσε για ξένο λάθος
πνίγεται σε μια κουταλιά νερό: τα χάνει με το παραμικρό

ΠΑΙΞΕ ΤΟΤηλεπαιχνίδι · Η Σκάλα · Η Τελεία · Κρεμάλα · Ζευγάρια · όλα με την ύλη αυτού του μαθήματος.

Εξάσκηση

Συχνές απορίες

Γιατί αλλάζει η σημασία των λέξεων;

Γιατί αλλάζουν οι κοινωνίες που τις μιλούν. Το βιβλίο διακρίνει πολιτιστικά αίτια (αλλάζει η ζωή, αλλάζει και η λέξη, όπως το αρχείο) και ψυχολογικά (μια συμπτωματική σημασία γίνεται κύρια, όπως ο οιωνός).

Τι είναι δήλωση και τι συνυποδήλωση;

Δήλωση είναι το βασικό νόημα που μια γλωσσική κοινότητα έχει «συμφωνήσει» για μια λέξη, π.χ. μαύρος για το χρώμα. Συνυποδήλωση είναι οι συνειρμικές αποχρώσεις που παίρνει ανάλογα με την περίσταση, π.χ. μαύρα χρόνια.

Με ποιους τρόπους αλλάζει η σημασία μιας λέξης;

Πλαταίνει (δόντι και για χτένα ή πριόνι), στενεύει (ποιητής από κάθε κατασκευαστή μόνο αυτός που γράφει ποίηση), χειροτερεύει (αγαθός που κατέληξε αφελής) ή καλυτερεύει (λέσχη από λημέρι ληστών τόπος συνάντησης).

Ανοίγει το μενού κοινοποίησης του κινητού σου. Αν δεν υπάρχει, αντιγράφεται ο σύνδεσμος.

Νέα από το aporia.gr Νέες ενότητες και ό,τι βρίσκουμε στα θέματα των Πανελληνίων, στη σελίδα μας στο Facebook.

Ακολούθησε Κοινοποίησε τη σελίδα