Η βυζαντινή κληρονομιά (Υστεροβυζαντινή περίοδος) (1000-1204)

Σχεδιάγραμμα

Δική μας σύνοψη της ενότητας, για επανάληψη. Πηγή είναι πάντα το βιβλίο.

Τι έγινε

1. Στον Μεσαίωνα οι λαοί της Ευρώπης ξαναβρίσκουν τα ηρωικά έπη, που πρώτα ζούσαν προφορικά: το Τραγούδι του Ρολάνδου, των Νιμπελούγκεν, το Άσμα του Σιντ.
2. Τα ακριτικά τραγούδια υμνούν τους ακρίτες, τους φρουρούς των συνόρων του Βυζαντίου. Ο Νικόλαος Πολίτης τα υπολόγισε σε 1.350, νεότεροι σε 1.700.
3. Το έπος «Βασίλειος Διγενής Ακρίτας» έχει ιστορικό χαρακτήρα. Το πρώτο χειρόγραφο, της Τραπεζούντας, δημοσιεύτηκε το 1875 και σήμερα ξέρουμε έξι παραλλαγές· το αρχικό ποίημα χάθηκε.
4. Το έπος υμνεί τον ιπποτισμό, τον σεβασμό στη γυναίκα, την αγάπη της οικογένειας και την ευσέβεια· γλώσσα μικτή, στίχος ο δεκαπεντασύλλαβος χωρίς ομοιοκαταληξία.
5. Η λαϊκή φαντασία έκανε τον Διγενή εθνικό ήρωα, και ο Παλαμάς είδε σε αυτόν σύμβολο του Ελληνισμού που δεν νικιέται.
6. Στην αυλή των Κομνηνών γράφονται τα τέσσερα Πτωχοπροδρομικά ποιήματα, ικετευτικά και σατιρικά, σε λαϊκότερη γλώσσα από το έπος.
7. Ο Σπανέας (12ος αι.) είναι παραινετικό ποίημα: ένας ηλικιωμένος αυλικός δίνει συμβουλές συμπεριφοράς σε νεαρό πρίγκιπα.

Πρόσωπα

Βασίλειος Διγενής Ακρίτας

ήρωας του έπους, γιος Άραβα εμίρη και Ελληνίδας

Νικόλαος Πολίτης

λαογράφος που μέτρησε τα ακριτικά τραγούδια και συνέλεξε 72 παραλλαγές για τον θάνατο του Διγενή

Κωνσταντίνος Σάθας

βυζαντινολόγος που δημοσίευσε το χειρόγραφο της Τραπεζούντας το 1875 μαζί με τον Legrand

Θεόδωρος Πρόδρομος

Βυζαντινός λόγιος του 12ου αιώνα· δεν είναι βέβαιο αν έγραψε τα Πτωχοπροδρομικά

Αδαμάντιος Κοραής

τύπωσε δύο Πτωχοπροδρομικά ποιήματα στα «Άτακτά» του για τη γλωσσική τους αξία

Αλέξιος Κομνηνός

γιος του Ιωάννη Κομνηνού, ίσως ο συγγραφέας του Σπανέα

Λίνος Πολίτης

ιστορικός της λογοτεχνίας που σχολιάζει τη γλώσσα του έπους

Όροι

ακρίτες

οι φρουροί των συνόρων του Βυζαντίου

στρατιωτόπια

γη που δόθηκε στους ακρίτες να καλλιεργούν

ακριτικός κύκλος

τα δημοτικά τραγούδια για τους ακρίτες

Διγενής

όνομα που σημαίνει «από δύο γένη»

ηρωικό έπος

ποίημα που υμνεί κατορθώματα εθνικού ήρωα

παραλλαγή του Εσκοριάλ

η πιο ποιητική μορφή του έπους

δεκαπεντασύλλαβος

στίχος δεκαπέντε συλλαβών

Πτωχοπροδρομικά

τέσσερα ικετευτικά ποιήματα στην αυλή

πτωχοπροδρομισμός

η στερημένη ζωή του φτωχού λογίου

Σπανέας

παραινετικό ποίημα του 12ου αιώνα

παραινετικό ποίημα

ποίημα που δίνει συμβουλές ζωής

Άτακτα

συλλογή του Κοραή για τη νέα ελληνική